Balen tabak van illegale rookwaar

Onlangs werd in Limburg een clandestiene sigarettenfabriek ontmanteld – de zoveelste dit jaar. Een resultaat van de innige samenwerking tussen Douane en FIOD binnen het cluster SMOKE.

In amper drie jaar tijd zijn in ons land zo’n twintig clandestiene sigarettenfabrieken ontmanteld. Onlangs was het weer raak. Na een grootschalig opsporingsonderzoek door FIOD en Douane werd eind oktober een crimineel samenwerkingsverband opgerold, dat in onder meer het Limburgse Stramproy grote hoeveelheden merkvervalste sigaretten produceerde. Voor de Douane staat het bestrijden van deze illegale fabricage en handel in accijnsgoederen hoog op de agenda. De dienst werkt op dit vlak nauw samen met de FIOD, Europol en OLAF, het Europese bureau voor fraudebestrijding.

In Nederland wordt steeds meer illegale rookwaar geproduceerd. Zo werden in 2018 rond 160 miljoen ‘foute’ sigaretten en 100.000 kilo ‘foute’ tabak in beslag genomen. Accijnsfraude met tabaksproducten is een internationaal probleem. Volgens OLAF bedraagt de jaarlijkse derving aan accijnsopbrengst in Europa gemiddeld 10 miljard euro. Eén op de 10 sigaretten op de Europese markt is illegaal. De totale omzet van de malafide tabaksproductie in dit deel van de wereld beloopt tientallen miljarden euro’s per jaar.

Verschuiving productie
Binnen Europa is Polen koploper als het gaat om de vervaardiging van namaaksigaretten en zogenoemde illicit whites, merkloze sigaretten of sigaretten met een fictief en niet-geregistreerd merk. In dat land worden elk jaar zo’n 35 ondergrondse tabaksfabrieken ontdekt. “Toch zien we een verschuiving van de tabaksproductie naar West-Europa”, zegt Gert Vorsteveld, beleidsadviseur Accijns bij de Douane. “Nederland is een aantrekkelijk vestigingsland, omdat de sigaretten zowel over land als over zee alle kanten op gesmokkeld kunnen worden. Veel van deze rookwaar wordt vervoerd naar Engeland en Ierland, waar de accijnzen verhoudingsgewijs hoog zijn.”

Behalve tegen de illegale productie treedt de Douane ook op tegen de traditionele smokkel van sigaretten via zee- en luchthavens. “Bij deze contrabande ging het de laatste jaren vaak om complete containerladingen uit bijvoorbeeld Azië”, verklaart Vorsteveld. “Tegenwoordig zien we dat sigaretten steeds meer in kleinere hoeveelheden worden binnengebracht. Een ander fenomeen waarmee onze dienst te maken heeft, is de toenemende handel in illegale sigaretten via internet. Door het online aanbod worden de drempels voor het kopen van illegale rookwaar sterk verlaagd.”

Tracking & tracing
Sinds 2013 heeft de Europese Commissie verscheidene Mededelingen gepubliceerd over de negatieve effecten van roken op de volksgezondheid én over het bestrijden van de illegale in-, uit- en doorvoer van tabakswaar. Een cruciaal onderdeel van de laatste Europese tabaksrichtlijn uit 2018 (TPD-2) is de invoering van een tracking & tracing systeem voor tabaksproducten die in Europa zijn gemaakt of voor de Europese markt zijn bestemd. Vanaf 20 mei 2019 moet elk pakje, slof, mastercase of pallet met sigaretten of shag zijn voorzien van een code, die informatie geeft over locatie en tijdstip van productie en bestemming. Deze verplichting geldt voor elke Europese ondernemer in de tabaksketen, vanaf het eerste punt van levering tot de laatste schakel in de keten: de detailhandel. Die traceerbaarheid is met name bedoeld om het opsporen van de illegale handel te vergemakkelijken.

ABC-doelen
Volgens Vorsteveld hebben de Mededelingen van de Commissie in Europa onmiskenbaar het bewustzijn vergroot dat tabaksfraude een urgent vraagstuk vormt, dat fel dient te worden bestreden. “Illegale rookwaar levert grote schade op voor bonafide bedrijven, overheden en de volksgezondheid. Legale ondernemers worden benadeeld door oneerlijke handelspraktijken, en de Europese lidstaten lopen miljarden euro’s aan accijns mis. Kwalijk is ook dat illegale sigaretten nog gevaarlijker zijn voor de volksgezondheid dan reguliere tabaksartikelen. Zo heeft onderzoek aangetoond dat clandestiene rookwaren hogere concentraties nicotine, teer en cadmium bevatten dan legaal vervaardigde producten. Het aanpakken van de malafide handel en productie sluit dan ook naadloos aan op de ABC-doelen van de Douane: het bevorderen van de Afdracht van belastinggelden, het Beschermen van de samenleving, en het versterken van de Concurrentiepositie van de Europese handel en industrie.”

Samenwerking binnen Smoke
Om tabaksfraude effectiever te kunnen tegengaan, werken FIOD, Douane en het OM/Functioneel Parket nauw samen. Zo startte eind 2015 een gezamenlijk project onder de naam Smoke. “In dit kader streefden we een aantal doelen na”, verklaart projectleider André van Duinen van de FIOD. “Het stoppen van de productie en handel in illegale tabaksproducten, het ontmantelen van criminele samenwerkingsverbanden, het in kaart brengen van facilitators rond tabaksfraude, zicht krijgen in de geldstromen en het afpakken van crimineel verdiend vermogen. Op al die vlakken is internationale samenwerking cruciaal.”

In 2019 is de werkwijze van Smoke structureel ingebed in de FIOD-organisatie. De opsporingsdienst heeft een Smoke-cluster ingericht, dat zich primair richt op informatie en analyse. Dit team genereert en onderzoekt risicosignalen over tabaksfraude, en werkt deze samen met de FIOD-regio’s op tot opsporingswaardige onderzoeken. Of deze (strafrechtelijke) onderzoeken daadwerkelijk ter hand worden genomen, wordt besloten via een vaste wegingsprocedure. Zo ja, dan zijn de betrokken FIOD-regio’s aan zet. “Voor het Smoke-cluster is een belangrijke rol weggelegd in het begeleiden en adviseren van opsporingsonderzoeken”, licht Van Duinen toe. “Voor een sterke informatiepositie van het Smoke-cluster is het van groot belang dat wij resultaten uit de onderzoeken voortdurend uitwisselen. Zonder een sterke informatiepositie kunnen wij niet adequaat bijdragen aan de samenwerking met onze Europese ketenpartners.”

Het huidige Smoke-cluster bestaat uit 14 medewerkers. De Douane is daarin met één data-analist en één contactpersoon vertegenwoordigd. “Deelname aan het Smoke-cluster heeft voor onze dienst echt een meerwaarde”, stelt douanier Martin Saelman, die de rol van liaison vervult. “Door onze verbeterde informatiepositie kunnen we effectiever handhaven op de accijnswetgeving. Zo wordt binnen het Smoke-cluster altijd de afweging gemaakt of signalen van tabaksfraude strafrechtelijk worden aangepakt, of fiscaalrechtelijk via het opleggen van naheffingen en fiscale strafbeschikkingen.”

High Value Targets
De afgelopen jaren heeft de Europese samenwerking op het vlak van fraudebestrijding een forse impuls gekregen, ook op operationeel niveau. Zo heeft Europol een taskforce opgericht die zich exclusief bezighoudt met het bestrijden van tabaksfraude. Binnen deze taskforce worden zogenoemde High Value Targets in kaart gebracht: bedrijven en personen die zich bezondigen aan de illegale fabricage van en handel in tabaksproducten. Veelal spelen buitenlandse criminele samenwerkingsverbanden hierin een grote rol, al zijn in het verleden ook Nederlandse netwerken erbij betrokken geweest.

Voor de Nederlandse overheid is het grensoverschrijdende karakter van tabaksfraude overigens niet de enige reden om Europese samenwerking te zoeken. Achter clandestiene tabaksproductie gaat ook een wereld schuil van mensenhandel en uitbuiting. Niet zelden worden in illegale tabaksfabriekjes mensen aangetroffen uit Zuid-Amerika, Oost-Europa of Azië, die soms onder erbarmelijke omstandigheden werken en wonen. Ook daartegen wordt opgetreden.

Barrières opwerpen
Samen met de internationale ketenpartners werkt het Smoke-cluster ook aan de uitwerking van zogeheten barrièremodellen. Saelman: “Ons doel is om de gehele productieketen in beeld te krijgen: van het oogsten van de tabaksbladeren tot het produceren, distribueren en verkopen van illegale tabaksproducten. Zodra alle schakels in kaart zijn gebracht, bekijken we welke barrières we kunnen opwerpen om het hele proces te frustreren. De Douane richt zich daarbij vooral op smokkel, verkooppunten van accijnsgoederen en productielocaties. Bij het Smoke-cluster ligt de focus op de criminele samenwerkingsverbanden en hun geldstromen en vermogen.”

Vergunningsplicht
Ook de Wereldgezondheidsorganisatie is nauw betrokken bij de bestrijding van tabaksfraude. Zo trad al in 2005 het internationale verdrag WHO Framework Convention on Tobacco Control (FCTC) in werking. In 2018 gevolgd door het Protocol to Eliminate Illicit Trade in Tobacco Products. Naar verwachting zal Nederland dit internationale verdrag in 2020 ondertekenen. Het FCTC voorziet in een vergunningsplicht voor apparatuur voor het fabriceren van tabaksproducten. “Deze verplichting helpt ons bij het opsporen en ontmantelen van illegale tabaksfabrieken”, stelt Vorsteveld. “Voor het kunnen constateren van een belastbaar of strafbaar feit moeten machines momenteel in bedrijf zijn en productie draaien. Met het in werking treden van een vergunningsplicht is ontdekking op heterdaad niet meer nodig. We krijgen dus meer rechtsmiddelen in handen om de illegale tabaksproductie aan te pakken.”

Meld verdachte zendingen
Ook het bedrijfsleven kan een bijdrage leveren aan het bestrijden van misstanden, roepen Vorsteveld en Van Duinen in koor. “Daar waar het mogelijk is werken we al met de bonafide tabaksbranche samen om illegale handel en merkfraude tegen te gaan. Maar ook bedrijven die bijvoorbeeld rookwaren opslaan of transporteren kunnen een steentje bijdragen. Onze oproep is: wees waakzaam en alert en meldt verdachte zendingen altijd bij de Douane. De dienst komt dan meteen langs om te onderzoeken of er iets aan de hand is.”

Deel dit bericht