“Erfgoed hoort in de juiste handen”

Inspecteur Erfgoed Nico Schouten en douanier Ans Ferwerda over de onderschepping van Oekraïense bodemvondsten in poststukken. “Goed dat ze terug zijn bij de rechthebbende partij.”

Onder het douanetoezicht vallen ook voorwerpen van grote cultuurhistorische en wetenschappelijke waarde – objecten die vaak niet vrijelijk mogen worden vervoerd en verhandeld. Als douaniers dergelijke zaken aantreffen, wordt doorgaans snel de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed ingeschakeld. Zo ook toen controlemedewerker Ans Ferwerda in 2018 bij een Amsterdams sorteercentrum enkele bijzondere bodemvondsten ontdekte in poststukken uit Oekraïne. Niet veel later droeg zij de collector’s items officieel over aan de Oekraïense ambassadeur voor nader onderzoek door experts van het Nationaal Archeologisch Instituut in Kiev.

Ferwerda draait al heel wat jaren mee in het toezicht binnen de stroom Post & Koeriers. “Daarbij let ik in beginsel op al onze niet-fiscale aandachtsgebieden: van namaak tot medicijnen, van flora en fauna tot verdovende middelen”, legt ze uit. “Voor elk land van herkomst gelden weer andere specifieke risico’s. Bij goederen uit Oekraïne ligt de focus vooral op onveraccijnsde en merkvervalste sigaretten. Ik was dan ook verrast, toen ik op scanbeelden van een postzak uit dat land een rij scherpe punten zag. Meteen heb ik de betreffende envelop eruit gevist voor een fysieke controle. Er zat een douaneverklaring bij, waarop bij de goederenomschrijving ‘souvenirs’ was ingevuld. Het bleek te gaan om roestige metalen voorwerpen, goed in papier verpakt – ze zagen er oud uit, maar niet erg kostbaar. Deze spulletjes hadden ook door een toerist op een marktje gekocht kunnen zijn, bij wijze van spreken. Maar ik vond het toch een wat ongebruikelijke zending, en wilde er daarom een van onze deskundigen naar laten kijken. Die collega – een vraagbaak cultuurgoederen – heeft het vervolgens aangemeld bij de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed, zoals de Erfgoedinspectie sinds kort heet. Zo is het balletje gaan rollen. En wat denk je? Binnen een tijdsbestek van een paar weken kom ik nog twee, vrijwel identieke poststukken tegen, met vergelijkbare inhoud.”

Ogen en oren
“Wij krijgen jaarlijks zo’n 30 tot 40 signalen van de Douane – meestal heel waardevolle meldingen”, zegt Nico Schouten van de Inspectie. “De dienst fungeert als onze ogen en oren, en helpt ons bij onze missie: zorgen dat zaken die van belang zijn voor de culturele identiteit en het historisch bewustzijn van een land of volk teruggaan naar de plek waar ze thuishoren. Dat doen we op basis van de Erfgoedwet, waarin voor Nederland de UNESCO 1970 Conventie is uitgewerkt. Ook Oekraïne is als partijstaat aangesloten bij dit internationale verdrag, wat betekent dat cultuurgoederen uit dat land alleen in Nederland mogen worden ingevoerd als ze rechtmatig werden uitgevoerd. Aangezien bleek dat bij de zaken die Ans in de post had ontdekt geen uitvoervergunning was afgegeven, hebben we contact opgenomen met de Oekraïense autoriteiten – de ambassade in Den Haag. Die hebben weer ruggenspraak gepleegd met experts in hun thuisland. Zij gaven na het zien van fotomateriaal aan dat ze de diverse objecten graag op authenticiteit wilden onderzoeken. Omdat de ambassadeur toch op korte termijn naar Kiev zou afreizen, hebben we de goederen aan hem meegegeven. Van de overhandiging – door Ans en onze directeur – hebben we een feestelijk momentje gemaakt op het ministerie van OCW.”

Van geen kwaad bewust
“Uiteraard vond ik het leuk en eervol om hiervoor te worden uitgenodigd”, vertelt Ferwerda. “Het tekent hoe onze organisaties met elkaar omgaan: langs korte lijntjes en met respect en waardering voor elkaars inbreng. Dat maakt de onderlinge samenwerking heel plezierig. Zo krijgen we in de regel snel een uitgebreide terugkoppeling van de bevindingen die wij doorgeven. Dat motiveert mij en mijn collega’s enorm: dan weet je wat het resultaat is van je inspanningen, waar je het allemaal voor doet. In dit geval hoorde ik al gauw dat ik een set pijl- en speerpunten, de kop van een sierbijltje en twee zegelringetjes had onderschept – allemaal van ijzer, vroegmiddeleeuws en afkomstig uit Midden- tot Zuid-Oekraïne. Het was goed om te weten dat ze weer in handen waren van de rechthebbende partij.”

“De Nederlandse geadresseerden bleken overigens verzamelaars te zijn”, stelt Schouten. “Ze verklaarden de verschillende items op veilingsites te hebben aangeschaft. We zien dat het internet ook hier de internationale handel vergemakkelijkt. Over de hele wereld speuren mensen naar schatten in de grond, en de zaken die daarbij naar boven komen hebben op veel mensen een grote aantrekkingskracht. Soms gaat het hierbij om goedwillende amateurs, maar evengoed komt doelbewuste plundering voor. Deze kopers waren zich trouwens van geen kwaad bewust; ze kenden de regelgeving niet en hadden dan ook geen idee dat ze in overtreding waren. Toch deden ze direct vrijwillig afstand van hun aankopen, omdat ze niet aan schimmige handel wensten mee te werken.”

Bewonderenswaardig
Schouten en zijn collega’s zijn verheugd over de alertheid van Ferwerda en andere douaniers. “Dit soort vondsten geeft wel aan dat men scherp is op het thema erfgoed binnen de dienst. En dat medewerkers een prima ontwikkelde intuïtie hebben; ze voelen aan wanneer goederen verdacht zijn. De kennis van zaken is dan ook van een hoog niveau, zeker bij de specialisten, de vraagbaken. Voor deze groep organiseren wij frequent bijspijkerdagen over actuele trends en fenomenen, bijvoorbeeld over roofkunst uit conflictgebieden. Bij zulke gelegenheden blijken deze mensen altijd bijzonder leergierig.”

Erfgoed is een vast onderdeel van het reguliere toezicht op grensoverschrijdende goederenstromen.  Daarnaast doet de Douane onder de naam Pandora geregeld gerichte meerdaagse controleacties bij post- en koeriersbedrijven, waarbij de Inspectie – en soms ook de politie – aansluit. De laatste was najaar 2018. Schouten: “Dat de dienst tijd en capaciteit vrijmaakt voor zo’n specifieke campagne rond cultuurgoed, is zonder meer bewonderenswaardig. Zeker wanneer je bedenkt met welke handelsvolumes en met hoeveel verschillende risico’s de organisatie te maken heeft. Voor ons een teken dat de Douane z’n rol van poortwachter zeer serieus neemt.”

Dit artikel verscheen ook in het jaaroverzicht Douane Nederland in 2018.

Deel dit bericht