Voortdurend verkent de Douane de mogelijkheden van nieuwe technologieën, werkmethoden en samenwerkingsverbanden. Zoals van blockchain, bekend van de cryptocurrency bitcoin.

Voortdurend zoekt de Douane naar nieuwe wegen om zijn toezicht te vervolmaken en de controlelast voor handel en industrie te verlichten. Hiertoe beproeft de dienst baanbrekende technologieën, werkmethoden en samenwerkingsverbanden. Zo worden momenteel de mogelijkheden bekeken van blockchain, vooral bekend van de cryptocurrency bitcoin. Wat kan toepassing van dit revolutionaire concept betekenen voor de wereld van transport, logistiek en douane?

Grip krijgen op grensoverschrijdende goederenstromen is voor de Nederlandse douane vanzelfsprekend van vitaal belang. Hiertoe participeert de dienst onder meer in ambitieuze EU-programma’s als CORE, waarbinnen publieke en private partijen intensief samenwerken aan transparantere logistieke ketens. Informatie-uitwisseling is essentieel voor het welslagen van dergelijke initiatieven, en blijkt vaak een bottleneck. De bereidheid om data te delen is namelijk over het algemeen niet erg groot onder spelers in deze sector. Concurrentieoverwegingen zijn hier debet aan: bedrijven zijn ervoor beducht dat gevoelige gegevens in verkeerde handen vallen. Met de komst van blockchain lijkt er nu een technologie voorhanden die dit wantrouwen van ondernemers kan wegnemen.

Blockchain is een vorm van databeheer die in een aantal opzichten fundamenteel anders is dan andere systemen voor gegevensregistratie. Dit laat zich het beste en simpelste uitleggen aan de hand van de digitale munt bitcoin, waarvan blockchain de basis vormt. Wanneer je een bedrag in een niet-virtuele valuta wilt overmaken op een rekening, loopt die handeling standaard via een bank. Deze financiële dienstverlener voert de overboeking uit en slaat deze op in zijn database, die hij zelf – alleen – beheert; klanten hebben geen toegang tot of zeggenschap over de lijst van transacties. Wij beschouwen dit als volstrekt vanzelfsprekend, maar in wezen vergt deze gang van zaken van de burger veel vertrouwen in de goede bedoelingen en juiste werking van bancaire instellingen.

Bij het gebruik van de bitcoin is de bank als spil in het betalingsverkeer buitenspel gezet. Dankzij de blockchain is geen intermediair of centrale autoriteit meer nodig om transacties te doen, noch om de betrouwbaarheid ervan te waarborgen. Iedere gebruiker maakt deel uit van een computernetwerk, waarbinnen bedragen rechtstreeks van de een naar de ander kunnen worden overgeheveld. De database met betalingen wordt decentraal opgeslagen en gezamenlijk beheerd. Alle gegevens die erin terechtkomen, staan daar voor altijd; ze kunnen nooit meer worden verwijderd of gewijzigd. Bovendien zijn ze bijzonder goed gecodeerd, net als de munt zelf. Ontcijfering van de encrypties vereist dan ook een immense rekencapaciteit. Dit maakt het systeem moeilijk te manipuleren en vrijwel onmogelijk te kraken voor kwaadwillenden.

De bitcoin is tot op heden het enige voorbeeld van een goed werkende toepassing van blockchain die op grote schaal wordt gebruikt. Het fenomeen spreekt echter dusdanig tot de verbeelding, dat op veel plekken naarstig naar nieuwe nuttige gebruiksmogelijkheden wordt gezocht. Zo ook tijdens de World Port Hackathon 2016, afgelopen september in Rotterdam. Bij deze competitie voor knappe koppen was de blockchain een van de oplossingsrichtingen voor een aantal uitdagende logistieke vraagstukken. Een trio tweedejaars studenten technische informatica ging er serieus mee aan de slag, in het kader van een door Douane Nederland ingebrachte challenge: hoe krijgen we meer zicht op supply chains? Het team van de TU Delft bedacht een rudimentair systeem voor de tracking & tracing van containers plus inhoud – in potentie zo veelbelovend dat de jury het bekroonde met de eerste prijs. In overleg met de Douane werd besloten om het concept verder te ontwikkelen, met iets meer mankracht. En zo zitten zes programmeurs al enkele maanden te sleutelen aan een prototype van een softwareplatform dat PassPort is gedoopt.

De bedoeling is dat op termijn een bruikbare, deels open en deels gesloten blockchain wordt opgeleverd. Marktpartijen in de logistieke en de transportbranche zouden deze vanuit hun eigen bronapplicaties moeten gaan voeden met gegevens over hun containers en de daarin aanwezige goederen. Zoals: waar bevinden ze zich, van wie komen ze af, naar wie gaan ze toe? Net als bij de bitcoin ontstaat zo een in beginsel eindeloze lijst van transacties – in dit geval gaat het om wijzigingen in de status van de containers en goederen. De informatie over de containers is door elke aangesloten onderneming in te zien, die over de vervoerde vracht alleen door de betrokken bedrijven en de Douane. Voor de gemiddelde gebruiker lijkt het daardoor alsof er vooral lege containers rondgaan; de Douane heeft als enige het totaaloverzicht van binnenkomende zendingen. De dienst krijgt op die manier een veel actueler, vollediger en betrouwbaarder beeld van goederenstromen. Een bijkomend voordeel is dat binnen PassPort ook de gangen van lege containers kunnen worden gemonitord, wat een uitbreiding van het huidige douanetoezicht betekent. Hierdoor zal eerder aan het licht komen dat met een container is ‘geknoeid’ – denk bijvoorbeeld aan dubbele wanden waarachter smokkelwaar verborgen ligt, die op een stil moment door criminelen wordt verwijderd.

Van handel en industrie zouden waarschijnlijk nauwelijks extra werk of investeringen in IT worden verlangd voor deelname aan dit netwerk. Zij hoeven in feite niet veel meer te doen dan het aan het systeem beschikbaar stellen van data die zij toch al administreren. Vrees voor vreemde ogen die meekijken is ongegrond; deze informatie is immers exclusief bestemd voor de Douane, die er discreet mee omgaat. Daarmee zou de PassPort-technologie het doen van aangifte voor bekende en betrouwbare douaneklanten (denk aan AEO-certificaathouders) straks wel eens overbodig kunnen maken – en hen dus een aanzienlijke administratieve lastenverlichting kunnen opleveren. Want waarom nog apart aangiften indienen, als de dienst alle relevante gegevens rond goederen in een vroeg stadium binnenkrijgt via PassPort?

Wie weet, misschien liggen er meer mogelijkheden in het verschiet om douaneformaliteiten eenvoudiger en efficiënter te maken. Blockchain kent als optie het zogenoemde smart contract: een mechanisme waarbij – simpel gezegd – een aantal handelingen volledig geautomatiseerd wordt uitgevoerd, zodra aan bepaalde voorwaarden is voldaan. Stel je bijvoorbeeld voor dat een container die aan land is gekomen, wordt weggevoerd van een terminal. Op dat moment zou een smart seal* de Douane hiervan middels een elektronisch signaal op de hoogte kunnen stellen, waarna meteen alle betreffende belastingen (douanerechten, btw, accijns) zonder menselijke tussenkomst worden afgedragen. En zo zijn er tal van doelmatigheidsslagen te bedenken door het introduceren en combineren van nieuwe technologieën in het logistieke proces.

Voorlopig lijkt dit alles toekomstmuziek, want de beoogde blockchain is nog verre van operationeel. Het wachten is even op een praktisch productiemodel, dat uiteraard eerst uitvoerig zal moeten worden getest. Of het vervolgens daadwerkelijk tot implementatie komt, hangt volledig af van de markt. Het systeem van de Delftse studenten en de Douane kan slechts uitgroeien tot een succes, als ook het verladende en logistieke bedrijfsleven het ziet zitten.
Hoe dan ook, in de buitenwereld bestaat volop belangstelling voor het innovatieve werk van de jonge informatici. Het afgelopen jaar werden zij uitgenodigd om op diverse prestigieuze conferenties presentaties te houden over hun programmatuur – al lijkt dat wellicht wat prematuur. Een teken dat de potentiële kracht van het PassPort-concept in elk geval in brede kring wordt herkend.

* In Douane inZicht nummer 2 2016 stonden we in deze rubriek al uitgebreid stil bij de mogelijkheden van deze slimme elektronische verzegelingen voor containers.

Deel dit bericht